Waarom dit onderwerp aandacht krijgt

Er is de afgelopen periode wetenschappelijke en publieke aandacht ontstaan voor onderzoeken naar een mogelijk verband tussen vaccinatie tegen gordelroos en het later optreden van dementie. In verschillende observationele onderzoeken werd gezien dat mensen die tegen gordelroos waren gevaccineerd, in de jaren daarna minder vaak een nieuwe diagnose dementie kregen dan vergelijkbare groepen die niet waren gevaccineerd.^{1 2}

Deze bevindingen zijn interessant voor onderzoekers, omdat dementie veel voorkomt en omdat bestaande preventieve maatregelen slechts een beperkt deel van het risico kunnen beïnvloeden. Tegelijkertijd is het belangrijk om de onderzoeksresultaten zorgvuldig te interpreteren. Een gevonden verband betekent namelijk niet automatisch dat vaccinatie de oorzaak is van het lagere aantal diagnoses.

Wat lieten recente onderzoeken zien?

Een van de besproken onderzoeken maakte gebruik van een zogenoemd natuurlijk experiment. Daarbij ontstonden door beleidsregels twee groepen ouderen die qua leeftijd dicht bij elkaar lagen, maar verschilden in de kans dat zij voor vaccinatie tegen gordelroos in aanmerking kwamen. Na meerdere jaren werd een lager aantal nieuwe dementiediagnoses gezien in de groep waarin vaker was gevaccineerd.¹

Daarnaast zijn er onderzoeken waarin gezondheidsgegevens uit grote databases zijn geanalyseerd. Ook daarin werd een verband gezien tussen gordelroosvaccinatie en een lager risico op een latere dementiediagnose.²

Waarom voorzichtigheid nodig is

De onderzoeken die tot nu toe zijn besproken, zijn waardevol, maar ze hebben ook beperkingen. Bij observationeel onderzoek kunnen verschillen tussen groepen de onderzoeksuitkomst beïnvloeden die niet volledig zichtbaar of meetbaar zijn. Mensen die zich laten vaccineren kunnen bijvoorbeeld op andere punten verschillen van mensen die dat niet doen, zoals gezondheidsgedrag, contact met zorgverleners, toegang tot zorg of bestaande medische voorgeschiedenis. Zulke verschillen, ook wel vertekening of bias genoemd, kunnen de uitkomst beïnvloeden.

Ook bij een natuurlijk experiment blijft voorzichtigheid nodig. Een dergelijke onderzoeksopzet kan sterker zijn dan veel andere vormen van observationeel onderzoek, maar geeft nog niet dezelfde zekerheid als een gerandomiseerde studie. Alzheimer Nederland wijst erop dat artsen voorzichtig moeten zijn met het aanpassen van beleid op basis van bevolkingsonderzoek, omdat eerder gevonden effecten in bevolkingsonderzoeken in later onderzoek soms niet bleken te bestaan.³

Het RIVM formuleert de huidige stand van zaken eveneens terughoudend. Volgens het RIVM zijn de beschikbare onderzoeken op dit moment niet voldoende om gordelroosvaccinatie aan te bevelen met als doel dementie te voorkomen; er is meer onderzoek nodig.⁴

Wat betekent dit voor vaccinatieadvies?

Voor de praktijk verandert er op dit moment niets aan het doel van gordelroosvaccinatie. De vaccinatie is gericht op het verminderen van het risico op gordelroos en complicaties daarvan. De mogelijke relatie met dementie is een onderwerp voor verder wetenschappelijk onderzoek en vormt op dit moment geen indicatie of reden om de vaccinatie met dat doel te adviseren.⁴

Wie vragen heeft over gordelroosvaccinatie, doet er verstandig aan zich te laten informeren op basis van de persoonlijke medische situatie, leeftijd, afweerstatus en eventuele contra-indicaties. Een zorgverlener kan helpen beoordelen of vaccinatie tegen gordelroos in een individuele situatie passend is. Daarbij hoort het gesprek te gaan over het geregistreerde doel van de vaccinatie, de verwachte bescherming tegen gordelroos, mogelijke bijwerkingen en eventuele medische redenen om juist wel of niet te vaccineren.

Samenvatting

Recente onderzoeken laten een mogelijk verband zien tussen gordelroosvaccinatie en een lager aantal nieuwe dementiediagnoses. Dat is wetenschappelijk interessant, maar het is nog geen bewijs dat vaccinatie dementie voorkomt. Mogelijke vertekening en verschillen tussen onderzochte groepen kunnen een rol spelen. Daarom is vervolgonderzoek nodig voordat hierover conclusies voor beleid of individueel medisch advies kunnen worden getrokken.

De kern blijft dat gordelroosvaccinatie op dit moment wordt beoordeeld en besproken voor het voorkomen van gordelroos en complicaties daarvan. De huidige gegevens zijn niet voldoende om vaccinatie tegen gordelroos aan te bevelen met als doel dementie te voorkomen.⁴